مطالبی جامع در خصوص انواع مختلف سازهای ایرانی

طبیعی‌ترین وسیله ی آواز، حنجره ی طبیعی انسان و ساده‌ترین وسیله ایجاد وزن دست‌های انسان است. انسان با بهم زدن دست‌ها وزن را نگاه می‌داشته و نغمه‌ها و آهنگ‌ها را همراهی می‌کرده است. بعدها بشر با شاخ حیوانات، سازهای بادی را اختراع کرد. و سوراخ‌های آن را با توجه به اعتقادات نجومی و اعداد مقدس تعبیه نمود. همین طور انواع سازهای ضربی را اختراع کرد و در تکامل آن ها کوشید. سازهای زهی با الهام از کمان اختراع شد و کم‌کم نواقص آن را بر طرف ساختند. در کاوش‌های باستان‌شناسی سازهای بادی و زهی به‌دست آمده که تاریخ آن ها به چند هزار سال پیش از میلاد می‌رسد. همین طور در سنگ‌ نبشته‌ها و حجاری‌ها و بر روی اشیاء یافت شده، صورت این سازها حک شده است. بشر با اختراع سازها و ادوات موسیقی، از الحان و نواهای مطبوع در ذهنش تقلید نموده و پیوسته در را تکامل آن گام بر داشته است. سازهای ایرانی در آثار موسیقی‌دانان دوران اسلامی ایران با آلات الحان و گاه به اختصار آلات نامیده شده است. این سازها در طول تاریخ پرحادثه و دیرپای ایران تحت تأثیر عوامل گوناگونی قرار گرفته که بخشی به تناسب زمان بوده و موجب دگرگونی شکل و ابعاد و ساختار آن ها شده و از طرفی با روی کار آمدن سلسله‌های غیر ایرانی، سازهای غیر ایرانی و جدید متداول گشته است. حتی نام سازها یکسان نمانده و یا در هر نقطه‌ای با گویش آن‌جا نام گرفته است. در دوره ی اسلامی، سازهای زهی مضرابی بیش از سازهای دیگر دارای اهمیت بودند.

به ادامه مطلب بروید...



سازهای بادی:

نی: لطیف‌ترین صدای سازهای ارکستر موسیقی ایرانی بی‌شک متعلق به نی است. نی یا نای قدیمی‌ترین ساز بشر است. انواع و اقسام این ساز در موسیقی‌های مقامی ایران وجود دارد و نوع متداول آن در موسیقی رسمی ردیف دستگاهی، نی هفت بند است. نی از خیزران‌های آماده که با تکنیک خاص سوراخ می‌شوند و مجوف می‌گردند، تهیه می‌شود. تکنیک نواختن نی به شیوه امروزی را از استاد نایب اسدالله اصفهانی می‌دانند. از نی بیشتر در تکنولوژی استفاده می‌شود و از چهل سال گذشته به همت استاد حسین کسایی وارد ارکستر شده است.

سرنا: سرنا سازی است بادی که دارای ۹ عدد سوراخ می‌باشد. هشت عدد در یک جانب و یکی در پشت ساز قرار دارد. جنس آن از چوب آبنوس است و نواختن آن در اعیاد عمومی در سراسر ایران متداول است.

کرنا: کرنا سازی است به‌طول دو متر، از جنس مس زرد. این ساز را در اعیاد بزرگ و به‌ هنگام بر آمدن و فرو شدن آفتاب می‌نوازند و در شهرهای بزرگ ایران نواختن آن متداول بوده است.

سازهای زهی- آرشه‌ای:

این سازها دارای زه‌ یا سیم و کشیدگی در طول ساز هستند و صدا با کمان یا آرشه ایجاد می‌شود. در این سازها، صدای تولید‌شده تا زمانی که آرشه بر روی سیم‌ها کشیده می‌شود، ادامه دارد. این سازها شامل کمانچه و تیچک می‌باشند.

کمانچه: کمانچه تنها ساز زهی- کمانی موسیقی ردیف ایران است. کمانچه سابقه بسیار قدیمی دارد. انواع و اقسام کمانچه در موسیقی مقامی ایران و موسیقی کشورهای همسایه به‌کار می‌رود. نوعی از کمانچه به ‌نام کمانچه رومی در ترکیه رواج بسیار دارد. آن‌ چه علاوه بر کاسه، دسته و سر، در زیر قسمت کاسه دارای پایه‌ای نیز می‌باشد که روی زمین یا روی پای نوازنده قرار می‌گیرد. کاسه ی ساز کروی است و دهانه ی نسبتاً کوچکی در جلو آن قرار دارد. روی دهانه با پوست پوشانیده شده و بر روی پوست خرکی قرار گرفته است. دسته ی ساز، لوله ی توپُری است که عمود بر کاسه قرار دارد. در بالای دسته، جعبه ی گوشی‌ها قرار دارد که این قسمت با دسته ی ساز یکی است. کمانچه در قدیم سه سیم داشت و بعد از ورود ویولون سیم چهارم به آن اضافه شد. سیم‌های آن با کمانی به‌ صدا در می‌آید که قطعه چوبی بلند و باریک است که بر آن موی دم اسب بسته‌اند. کمانچه نقش تک‌نواز و هم‌نواز را به‌خوبی اجرا می‌کند.

قیچک: قیچک در اصل جزء سازهای محلی ایرانی می‌باشد که بیشتر در نواحی شرقی معمول است. چنان ‌که در این نواحی حتی برای معالجه ی امراض به‌کار می‌رود. این ساز از کاسه، دسته و سر تشکیل شده است. کاسه ی ساز به دو بخش مجزای پائین و بالا تقسیم می‌گردد. بخش پائینی کوچک‌تر و به ‌شکل نیمکره است که بر روی سطح آن پوست کشیده می‌شود و روی پوست، خرک قرار می‌گیرد. بخش بالایی بزرگ‌تر است و مانند چتری روی قسمت پائینی قرار دارد. هر دو  قمست با ایجاد حفره‌ای در جلو یا بین آن ها به‌ وسیله ی منحنی از عقب اتصال دارند. سطح جلویی بالا به‌ صورت دو شکاف پهن باز است. دسته ی ساز تقریباً در نصف طول خود روی کاسه قرار می‌گیرد. قسمت بالای دسته به جعبه گوشی‌ها متصل گردیده است. این جعبه دارای چهار گوش است که هر جفت آن در یک طرف جعبه قرار دارند. امروزه از این ساز مدل‌های مختلفی را تهیه و تنظیم نموده‌اند. از جمله ‘قیچک سوپرانو’ قیچک آلتو، ‘قیچک باس’ . این سازها دارای چهار سیم هستند. قیچک سوپرانو قابلیت تکنوازی و هم‌نوازی- هر دو- را دارا است. اما دو نوع بعدی بیشتری در هم‌ نوازی به‌ کار می‌رود. آرشه ی قیچک، در نوع محلی آن، شبیه به آرشه ی کمانچه است. ولی امروزه در شهر از آرشه ی ویولون در نواختن آن استفاده می‌شود. در پشت این ساز دو تسمه وجود دارد که یکی روی شانه نوازنده قرار می‌گیرد و دیگری به کمر نوازنده بسته می‌شود. تا ساز تقریباً آویزان به نوازنده باشد.

سازهای زهی- ضربه‌ای:

تنها ساز زهی- ضربه‌ای ایرانی سنتور است که از طریق ضربه نواخته می‌شود.

سنتور: سنتور سازی است ایرانی و از جمله سازهای زهی مضرابی است که سابقه قدیمی دارد و نیز بابلیان نمونه آن دیده شده است و رد پای آن تا زمان ساسانیان نیز دیده شده است. این ساز از طریق ایران، هم به شرق و هم به غرب راه پیدا نموده است. شکل ظاهری سنتور، جعبه‌ای ذوزنقه‌ای ‌شکل است که ضلع بلند آن در جلو نوازنده قرار می‌گیرد. جنس سنتور تماماً از چوب است و بر روی سطح فوقانی آن، دو ردیف خرک چوبی قرار دارد. بر روی هر یک از خرک‌ها چهار سیم که یکسان کوک می‌شوند(زرد یا سفید) رد شده است. یک طرف سیم‌ها به سیم‌گیر و طرف دیگر به گوشی‌ها متصل است. سنتور استاندارد همان سنتور ۹ خرک است که استاد مهدی ناظمی سنتورساز بزرگ معاصر معرفی کرده است. سنتور در ابعاد و اقسام مختلف ساخته می‌شود و سازی است که هم در تک‌ نوازی و هم در ارکستر کاربرد بسیاری دارد. سنتور با دو مضراب چوبی نواخته می‌شود و تنها ساز دو مضرابی ایرانی است. این ساز را مادر پیانوی امروزی می‌دانند.

سازهای زهی – مضرابی:

سازهای زهی- مضرابی به آن دسته از سازها گفته می‌شود که دارای زه باشند و به وسیله ی مضراب، زخمه زده شوند. این دسته از سازها دارای کاسه در ته ساز، دسته و سر هستند. سازهای زهی- مضرابی از نظر شکل ظاهری و ساختمان با یکدیگر متفاوتند. این سازها شامل تار، سه تار، عود، دو تار، تنبور، رباب و قانون هستند.

تار: تار در اصل به‌معنای سیم یا زهی است که روی ساز می‌بندند و نام سازی پنج سیمی است. سیم ششم در عهد قاجاریه اضافه شده. این ساز شامل کاسه و دسته است و روی کاسه آن پوست بره نازک کشیده‌اند. سیم‌های آن، سه تا زرد و سه تا سفید است که دو به دو کوک می‌شوند. روی دسته آن ۲۵ پرده بسته می‌شود. تار با مضرابی برنجی که انتهای آن با موم احاطه شده نواخته می‌شود. تار هم در ارکستر و هم به تنهایی به‌کار می‌رود.

سه‌ تار:  سه تار از سازهای زهی زخمه‌ای است که با ناخن نواخته می‌شود. این ساز را به مناسبت تعداد سیم‌های آن سه‌تار می‌نامیدند و سیم چهارم را مشتاق علی‌شاه کرمانی به آن افزود. این ساز به ساز عرفا معروف است. سه تار از یک کاسه با صفحه چوبی، دسته و سرپنجه تشکیل شده است و در اندازه‌ها و ابعاد مختلفی ساخته می‌شود. سه تار ساز تک‌ نواز است و خیلی کم در ارکسترها به‌ کار می‌رود. پرده‌بندی آن مانند تار است و از لحاظ نواختن مضراب با تار اختلافات تکنیکی دارد.

  دوتار: این ساز دارای کاسه‌ای گلابی‌شکل است که سطح آن چوبی است. دسته‌ای بلند دارد که ۱۷ تا ۲۰ دستان بر روی آن بسته می‌شود. دو تار دارای دو سیم است که با فاصله‌های مختلف کوک می‌گردد. این ساز را معمولاً بدون مضراب و با انگشت می‌نوازند. دو تار بیشتر جنبه ی محلی دارد و در نواحی جنوب کشورمان بسیار متداول است.

تنبور: در قدیم‌ سازی به‌نام تنبور وجود داشته و انواع مختلفی برای آن ذکر کرده‌اند. این ساز دارای کاسه‌ای گلابی‌شکل است که رویه چوبی آن چوبی می‌باشد. تنبور دسته‌ درازی دارد که بر سر ساز متصل است و بر روی آن ۱۰ تا ۱۵ عدد دستان می‌بندند. سیم‌های تنبور چهار عدد است که به فاصله‌های مختلف کوک می‌شوند. این ساز معمولاً بدون مضراب و با انگشت نواخته می‌گردد. قدما معتقد هستند که فارابی، تئوری دادن مشهور موسیقی ایران، تنبور بغدادی و تنبور خراسان را دستان‌بندی نموده بود .

قانون: قانون سازی است قدیمی که از سازهای زهی می‌باشد و اختراع آن را به حکیم ابونصر فارابی نسبت می‌دهند. این ساز شباهت زیادی به سنتور دارد و در کشورهای عربی و ترکی بسیار رایج است. قانون به شکل متوازی‌الاضلاع است و از چوب گردو ساخته می‌شود و روی صفحه بزرگ آن پوست کشیده شده است. سیم‌های آن بین ۶۳ تا ۸۴ متغیر است. تغییر کوک به‌وسیله کلید و گاه به ‌وسیله تغییر خرک‌های کوچک انجام می‌شود. قانون نیز مانند عود در چند دهه اخیر احیا شده است.

سازهای ضربی:

در سازهای ضربی، صدا از طریق زدن ضربه یا کوبش تولید می‌گردد. این کوبش روی سطح پوستی یا روی جسم استوانه‌ای شکل یا دایره‌ای شکل که با پوست پوشانده شده،صورت می‌گیرد. ضربه زدن معمولاً با انگشتان دست صورت می‌گیرد. گاهی نیز بوسیله ی جسم دیگری انجام می‌شود. سازهای ضربی رایج در موسیقی سنتی عبارتند از: تنبک، دهل، دایره و دف.
تنبک: تنبک از آلات ضربی است که روی کاسه ی آن پوست کشیده شده و با دو دست نواخته می‌شود. جنس آن از چوب است و گاهی از فلز نیز در ساخت آن استفاده می‌شود.  تنبک سازی اصیل در موسیقی ایرانی است. این ساز استوانه‌ای ‌شکل در بخش پائین به استوانه‌ای باریک‌تر متصل می‌شود که انتهای آن کمی گشادتر است و شکل دهانه ی بازی را می‌گیرد. تنبک هنگام نواختن به ‌صورت افقی بر روی ران نوازنده ی نشسته قرار می‌گیرد. نوازنده، دست چپ خود را در بالا و دست راست را در کنار راست تمبک قرار می‌دهد و با انگشتان و تمام سطح کف دست خود بر قسمت‌های مختلف سطح پوستی ساز می‌کوبد. تنبک همیشه به ‌عنوان ساز هم‌نواز مطرح بوده ولی در سی سال گذشته به ‌عنوان ساز تک‌نواز مطرح شده است. ساخته شده و برای عملیات ورزشی در زورخانه به‌ کار می‌رود.

 دهل: دهل را به‌وسیله ی دو چوب که در اصطلاح محلی به آن ها ‘ترکه و کجک’ گفته می‌شود، می‌نوازند. کجک که به‌ شکل عصا بوده، در دست راست نوازنده قرار می‌گیرد و ترکه، که چوب نازکی است، در دست چپ نوازنده قرار می‌گیرد. صدای دهل شبیه به صدای طبل بزرگ است، اما بسیار قوی‌تر.

دایره و دف:  دایره از جنس چوب است و به ‌صورت حلقه‌ای است به عرض حدود ۵ تا ۷ سانتی‌ متر و قطر آن از ۲۵ تا ۴ سانتی‌متر. بر یکی از سطوح این ساز، پوست کشیده شده و در داخل جدار چوبی آن حدود ۴۰ حلقه ی فلزی قرار گرفته است. این حلقه‌ها به فواصل مساوی صدایی زنگ‌دار تولید می‌کند، که به‌ همراه صدای اصلی ساز، حالت دلنشین و جذابی را به‌ وجود نوازنده در هنگام نواختن با تکان‌هایی که به ساز می‌دهد. سب لرزش حلقه‌های آویزان در جدار داخلی ساز می‌گردد و از این طریق، صدایی زنگ‌دار توأم با کوبش پوست به‌ وجود می‌آورد. دایره در ابعاد بزرگ‌تر نیز ساخته می‌شود که به آن دف می‌گویند. دف نسبت به دایره از صدای بم‌تری برخوردار می‌باشد. دف بیشتر با سر انگشتان نواخته می‌شود. دف ساز خانقاه‌ها بوده و در موسیقی شهری به ابتکار محمدرضا لطفی از سال‌های ۱۳۵۰ ش. استفاده شده است. ساختمان دف عبارت است از: کمانه، شستی، پوست و قلاب که برای بهتر گرفتن این ساز است.

ادامه مطلب
:: کلمات کلیدی : موسیقی

نوشته شده توسط نگار سومائی در یکشنبه ٢٠ اسفند ،۱۳٩۱ و ساعت ٢:۳٦ ‎ق.ظ

نظرات ()



.:: Powered By persianblog.ir Copyright © 2009 by ngr973 ::.
.:: Design By :
wWw.Theme-Designer.Com ::.






موسیقی (۱٦)

اطلاعات عمومی (۱٤)

سایر (۱۳)

هنر (۱٠)

زندگی نامه (٥)

ساز شناسی (٥)

مطالب علمی جالب (٥)

بزرگان موسیقی (٥)

پزشکی (٥)

طنز (٤)

شعر (۳)

تاریخچه (۳)

عشق (٢)

وب مستر (٢)

الکسا (٢)

کاریکاتور (۱)

























پیامک بلاگ


.:.




فید متخب من